جنبش دانشجویی ، منتقد و آرمانگرا، نصور تقی پور

 دانشگاه نهادی برآمده از جدیدترین مناسبات اجتماعی است و به لحاظ جایگاه مدنی، تفکرات تعادلی بین طبقۀ حاکمه و مردم در آن شکل میگیرد. دانشگاه با بهره گیری از امتیاز تکثر افکار، تنوع قومیت و آگاهی نسبت به وضع موجود، توانسته است پیشتاز مهمترین تصمیم گیریهای نیم قرن اخیر در حوزۀ سیاسی کشور باشد . بطوریکه حتی انفعال آنان نیز میتواند تاثیر عمیق خود را بر سطح کلان حوزۀ سیاست نشان دهد که میتوان به آخرین انتخابات ریاست جمهوری و دو رای گیری شوراها و مجلس پیش از آن اشاره کرد.
شاید نتوانیم در شناسنامۀ جنبش دانشجویی ایران، بجز چند شوک سیاسی، حرکت مستقلی را تعریف کنیم؛ ولی بی شک خاستگاه بیشتر جنبشهای نوین برآمده از مطالبات مدنی مردم ایران، دانشجویانی همگام اندیشه و مبارزه بوده اند که نیاز زمان خویش را شناخته اند.
پراکندگی وسیع جغرافیـایی ، قرینۀ معنوی  ویژگیهـای یک حزب بـا نفوذ را به آنـان می بخشد و پیوستگی زنجیره ایی دانشجویان، گردش سریع و آزاد اطلاعات را با کمترین هزینۀ سیاسی ممکن می سازد. اما خصوصیت منحصر به فرد جنبش دانشجویی، بافت جوان آن است که باعث شده است تا جنبش دارای ساخت سیالی شود و این ویژگی، تضمین کنندۀ پویایی، شادابی و بقای این جریان محسوب می شود. جوان بودن جنبش دانشجویی بار رفتاری خاص خود را نیز به همراه دارد. از جمله نمونه های رفتاری آن میتوان حالت انتقادی دانشجویان را مثال زد. شاید نتوان منتقد بودن دانشجو را بالذات فرض کرد ولی می شود گفت که حالت انتقادی دانشجویان، معلول آرمانگرایی آنان است. تازگی احساس آرمانگرایی مسبب بارز شدن خصیصۀ عدالتجویی و صداقت در رفتارشان میشود و بدین گونه ضریب اعتماد مردم به دانشجویان و مطالباتشان بالا میرود.
مطمئناً باز شناسی جنبش دانشجویی هنگامی ممکن می شود که ضمن باز شماری ویژگیهای مثبت آن، بعضی از ضعفهای پیدا و پنهان آن نیز بیان شوند. سیالیت جریان دانشجویی به همان میزان که پویایی چشمگیری دارد می تواند فاقد ثبات تئوریک و عملکرد مدون و برنامه ریزی شده باشد. تغییر سریع بافت عمومی دانشجویان باعث شده است که برنامه های جنبش دانشجویی تنها از طریق یک همدلی نسلی پیش برود و آنان هرگز نتوانند استراتژی از پیش تعیین شده ای داشته باشند. دومین نقدی که بر این جنبش وارد است، کمرنگ بودن عقلانیت رفتاری در عملکردهای بارز مجموعه می باشد و دانشجویان قبل از قدم زدن در باغ اندیشه در فضای شور و شعار نفس می کشند. ممکن است این نقد آنچنان مقبول نیفتد ولی ابزار و افکار عقلانی از بایسته ترین فاکتورهای جریانی است که ادعای پیشاهنگی جنبشهای اجتماعی را دارد. نزدیک شدن به تفکر رآلیستی هم میتواند بعضی از ناهمخوانیهای این جریان با جنبشهای دیگر حوزۀ عمومی را به حداقل برساند و دانشجویان را به یافتن زبان مشترک با طبقات گوناگون اجتماع یاری دهد.
***
با تمام این اوصاف بررسی حرکت دانشجویی پس از ۱۸تیر۷۸ وارد فاز جدیدی می شود. در این دوران به نظر می رسد جریانی تمامیت خواه و غیرعقلانی سعی در به انحراف کشیدن یا به انفعال بردن جریان دانشجویی دارد. رکود سنگینی که در فضای دانشگاهها بعد از حوادث کوی دانشگاه ایجاد شد نمونۀ شاخصی از تلاش محافظه کاران برای بی اثر کردن قدرت این جنبش است و این مساله باعث شد تا فعالان دانشجویی، متقبل هزینۀ زیادی شوند که زندانی شدن دانشجویان سیاسی در همین راستا قابل مطالعه می باشد.
جنبش دانشجویی همیشه به این خصوصیت بالیده است که در عین تکثر در افکار به نتایج یگانه ای در رفتار رسیده است ولی امروز یک جریان نفوذی وابسته سعی دارد با همراهی کانونهای خاصی، دانشجویان را به سمت و سوی پیاده نظامی قدرت سوق دهد. انشعاب دفتر تحکیم وحدت در همین راستا انجام شد. این مساله آزمون خوبی برای جنبش دانشجویی محسوب می شود چرا که آنان به این نتیجه رسیدند که: «هیچ آرمان اجتماعی از موضع قدرت به سرانجام نمی رسد».
 جنبش دانشجویی می تواند با گذار از ” بحران تاخیر ” تاثیر گذاری اجتماعی خویش را دوباره باز یابد و با تعهد به جنبش خستۀ جمهوریخواهی، آگاهانه و هدفمند، از هر موضوعی که باعث انفعال یا رادیکال شدن آنها نسبت به مسائل سیاسی میانجامد، دوری کنند. پیروی از بهترین راه مبارزه یعنی نقد تفکر و تحمل، راه را برای هرچه عقلانی شدن فضا هموار می نماید.
جنبش متعهد دانشجویی که تمام آرمانهای خویش را در پروژۀ دموکراتیزه کردن ساختارهای نظام و مفهوم والای آزادی فردی می بیند، اجازه نخواهد داد میراث نورس « نگاه انتقادی به دولت تمامیت گرا» به آسانی از دست برود و بیش از هر چیز به محدود کردن کانونهای غیر دموکراتیکی خواهد اندیشید که مانع بسط نظامی مردمسالار براساس حفظ حقوق فردی و آزادیهای مدنی هستند، هر چند که ما در یک دموکراسی ناقص الخلقه نفس می کشیم.